جالب آن است كه بعضى از موارد و اعتقاداتى كه باعث مىشد تا شخصى از سوى قمىها به غلو متهم شود ، اعتقاداتى دربارهء ائمه است كه هم اكنون جز ضروريات مذهب شيعه ، شمرده مىشود . مرحوم مامقانى در پاسخ به كسانى كه محمد بن سنان را با توجه به اتهام وى به غلو ضعيف شمرده‌اند ، مىگويد : « . . . ما مكررا گفته‌ايم كه اعتمادى به اتهام افراد به غلو نيست زيرا ديدگاه امروزه شيعيان در باب مراتب و مقامات امامان كه به عنوان ضرورى مذهب نيز شمرده شده است در زمان گذشته غلو دانسته مىشد تا آنجا كه فردى مثل مرحوم صدوق اعتقاد به عدم سهو پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و امامان را غالىگرى مىدانست و حال آنكه اين اعتقاد در ميان معاصرين از ضروريات مذهب است . « 1 » جالب توجه اينكه برخى از عالمان اهل سنت نيز با تكيه بر پيش‌فرض‌هاى كلامى و مذهبى خود مفاد ديگرى براى مفهوم و قلمرو غلو بيان كرده و گفته‌اند : شيعه غالى در زمان گذشته و عرف شيعيان به كسى گفته مىشد كه به افرادى نظير عثمان ، زبير ، طلحه و معاويه و برخى از محاربان با على رضى اللّه عنه دشنام دهد ، امّا غالى در اين زمان كسى است كه اين بزرگان را تكفير نموده و از شيخين نيز بيزارى بجويد . « 2 » اين‌كه آنان هيچ‌گاه نتوانستند در قالب منشور مشخص و در نقش يك فرقه و مكتب كلامى مستقل به حيات خود ادامه دهند نيز بر ابهام و مشكل تعريف و قلمرو اين پديده افزوده است . با اين‌همه و در يك جمع‌بندى كلى مىتوان عقايد و باورهاى كلامى آنان را در دو محور جداگانه مورد مطالعه قرار داده و براى هريك از اين نمونه‌ها و مصاديقى ارائه كرد . برخى از بزرگان در بيان حد غلو و گونه‌شناسى كلى غاليان به تقسيم‌بندى سه‌گانه غلو در

--> ( 1 ) . تنقيح المقال ، ج 1 ، ص 212 . ( 2 ) . ذهبى ، ميزان الاعتدال فى نقد الرجال ، ص 118 - 119 .